Фељтон

Кој беше Ванчо Михајлов (11)

Убиство во театарот „Бург“ во Виена

Го убив Тодор Паница зашто беше предавник, изјави Менча Карничу за ликвидирањето на познатиот санданист

Виктор Цветаноски

„Бев многу спокојна, како секој човек што донел неповратно решение. Таа вечер, на 8 мај, (1925 година н.з.) во театарот ’Бург‘ се играше ’Пер Гинт’ од Ибзен. По првите истрели во Паница, жена му ми ја фати раката. Ја оттргнав и тогаш сум ја ранила в уста. Меѓутоа, тоа го дознав подоцна, во затворот; тоа не беше моја намера. Јане Богатинов (телохранител на Паница н.з.) се обиде да стане, но стрелав во неговите нозе и тој ја обеси главата врз ложата“. Ова е верзијата на Менча Карничу, како го ликвидирала Тодор Паница во Виена.

Пукотниците во ложата се слеале со сцената на претставата. Таа пукала во оној момент кога била импровизирана бура и се слушало како се крши и потонува брод. Никој од присутните не разбрал ништо. Ја напуштила ложата и излегла на улица за да бара полицаец да му се предаде. Како што пишува, по неколку минути едвај нашла еден. Можела да побегне ако тоа било организирано или ако така било предвидено.

Менча Карничу, која подоцна му стана сопруга на Иван Михајлов, била Влаинка, од Крушево, а нејзиниот татко повеќе години имал своја трафика на железничката станица во Цариброд, денешен Димитровград, Србија. Додека биле во Рим таа напишала подолг автобиографски текст и за да го изненади својот сопруг сакала му го подари за нивната сребрена свадба, а тој да го помести во своите „Спомени“. Тој истакнал дека делата на Тодор Паница по 1918 година биле затрупани со многубројни злосторства, како грам злато под огромно буниште.

Тодор Паница бил санданист, по националност Бугарин. Сметал дека македонскиот народ треба да се ослободи сам, а не со мешање на бугарскиот двор. Михајлов вели дека тој требало да биде ликвидиран, не поради тоа што ги убил Борис Сарафов и Иван Гарванов среде Софија, туку затоа што, наводно, соработувал со Грците, Србите и со комунистите. Со неговата смрт, пишува Михајлов, биле погодени многу непријатели на македонското движење, посебно четири центри: српската бугароистребувачка политика во Македонија, чиј слуга бил Паница; грчките власти, со кои тој бил во врска и тие го поддржувале тајно за да го преземат Неврокоп (Гоце Делчев, град во пиринска Македонија н.з.); болшевичкиот центар на кој тој му служел за реализирање на неговите балкански планови и левото крило на земјоделската партија во Бугарија.

Како што пишува Карничу, таа го запознала Паница во Софија уште во 1920 година преку Магдалена Измирлиева, сестра на неговата сопруга, со која се познавал подолго време. „Таму, кај Магдалена првпат го сретнав Тодор Паница, човекот што ќе ја определи мојата понатамошна судбина, а и јас неговата. Никој од нас тогаш тоа не го претчувствуваше“, пишува таа истакнувајќи дека подоцна, на почетокот на 1924 година, тој се запознал и со нејзините родители во Цариброд. Еднаш свратил кај нив кога таму била и таа. Притоа, од неа побарал кога ќе се врати во Софија да им пренесе на неговите домашни да заминат во Виена. „Појасни дека претстоела сериозна работа против ’господата автономисти’ (ги подразбираше луѓето на ВМРО); и дека зборувал со Жика Лазиќ за засилување на нивните групи во Македонија. Жика Лазиќ беше шеф на безбедноста во Југославија“, раскажува Карничу во своите сеќавања, тврдејќи дека тој тогаш бил во служба на српската власт.

Истовремено, таа објаснува дека некои нејзини познанички често и' го фалеле еден друг човек со кого сакале да ја запознаат. Станувало збор за Иван Михајлов, кого подоцна го видела неколкупати, но до вистинска средба дошло на 6 март 1924 година. Била во посета кај некои свои пријатели кога и' јавиле дека ја бара еден човек и тогаш видела дека е Михајлов. Ја распрашувал за Паница, за нејзините врски со Магдалена Измирлиева. Тогаш и' предложил да се видат на друго место. Наредната вечер дошла на закажаното место и со уште неколкумина негови пријатели се качиле во автомобил и по заобиколни патишта, со врзани очи, ја однеле во една куќа. Таму цело време зборувал Михајлов и и' поставувал прашања за Паница, покрај другото, дали знае дека бил предавник. Таа одговорила потврдно и притоа му раскажала со возбуда за она што го слушнала во Цариброд од него – дека работел за Жика Лазиќ.

„Јас го слушам внимателно и ги подголтнувам неговите зборови како откритие. Тој разбуди во мене не само интерес кон делото. Преку неговото расудување предизвика силно чувство за мојот долг кон поробената татковина... По долги разговори се разделивме од другите. А тој ме испрати до мојот стан, дури горе до вратата. Се збогувавме и неочекувано за мене тој ме бакна во челото. Не се прашував што значи таа дрскост. За тие неколку часа се вљубив во него. И не само тоа. Неговите проповеди за ослободителното дело на Македонија, конечно, ме придобија. Го открив идеалот што го барав“, ја опишува Карничу средбата со Михајлов.

Меѓутоа, многу поинаква е верзијата за оваа средба што ја раскажува во своите спомени Петар Шанданов, во тоа време близок човек на Михајлов. Според неговите тврдења, нивната прва љубов не била така романтична како што ни ја претставува Карничу. Напротив. „Таа во 1923 и во 1924 година, до заминувањето во февруари во Виена, му беше курирка на Паница. Како таква таа му била сомнителна на Иван Михајлов и била грабната со автомобил и одвлечена во вилата на Божинов. Таму врз Менча биле применети такви инквизиторски мачења што не се да се спомнат некаде. По долготрајни измачувања, Менча Карничу признала се' и му ветила на Михајлов дека е подготвена да го убие Паница и оти се кае за се'. Михајлов сево ова му го соопштил на Тодор (се мисли на Тодор Александров н.з.) и овој се согласил да ја пуштат, но му рекол на Михајлов постојано да одржува контакт со неа и да ја има на око. Малку по малку, меѓу Михајлов и Менча се роди љубов“, пишува охридскиот војвода, кој 42 години бил вклучен во македонското револуционерно движење.

Менча Карничу објаснува дека одлуката да го убие Паница ја донела сама. Кога тоа му го соопштила на Михајлов инсистирал да учествува во атентатот, но само како помошник. „Но, јас не се согласив со таквата улога. ’Ако го откријам, јас ќе му платам’, реков. Одамна имав сфатено дека тој ја заслужува најтешката казна“, пишува во спомените Карничу.

И така почнале да го кројат планот како да го ликвидираат Паница. Заминала за Виена, објаснувајќи им на родителите дека лекарите и' препорачале да оди таму да се лекува. Била болна од туберкулоза. Во Виена живеела заедно со Магдалена Измирлиева, што и' овозможувало да му се приближи на семејството на Паница и полесно да го убие. Како што пишува, таква можност имала на свадбата на Магдалена, но не ја искористила. Затоа, пак, не ја пропуштила можноста што и' се укажала во виенскиот театар.

Михајлов за време на судскиот процес ги ангажирал најдобрите австриски адвокати за да добие што помала казна и истовремено на европската јавност да и' ја претстави како голема македонска патриотка, која морала да го убие предавникот Паница. Таа биле осудена на осум години затвор, но не ја одлежала казната. Според тогашните австриски закони, ако некој осуденик е тешко болен и не може да ја издржува казната може да биде ослободен. Одлуката дека може да си замине од Виена лично и' ја соопштил претседателот на судот. Со амбулантно возило била пренесена до железничката станица. Заминувањето на Менча Карничу било организирано во недела, зашто властите се плашеле да не дознаат весниците, да кренат врева и така да го осуетат нејзиното ослободување.

Откако со воз пристигнала во Будимпешта, таму останала да закрепне еден месец, а потоа дошла во Софија каде што и' бил организиран величенствен пречек. Во Менча Карничу свој идол видела Мара Бунева, која неколку години подоцна го извршила атентатот на Велимир Прелиќ во Скопје. Таа дури и отишла да ја посети во нејзиниот дом.

„Менча живееше со своите родители во Софија и многу посетители дојдоа кај неа за да ја посетат за време на тие месеци. Мара дошла со една пријателка и со сопругот на пријателката, офицер. Кога ме виде по извесно време, Менча не пропушти да ми каже дека се запознала со сестрата на мојот другар Борис Бунев, дека дошла на гости во нејзиниот дом. И додаде: ’Таа жена е создадена за големи дела‘. Ја погледнав со чудење и ја прашав: ’Што сте разговарале, па сте дошле до таков заклучок? Таа ли покажа подготвеност за некаква акција или што?’ ’Ништо посебно не разговаравме. Напротив, само јас и нејзината пријателка разговаравме. И јас не знам зошто имам таков впечаток. Толку многу жени сретнав, толку прегрнав, а за никоја досега не можам да кажам такво нешто...“, му раскажала Менча на Михајлов.