Фељтон

Кој беше Ванчо Михајлов (18)

Комунистичките црнила

За да ги оцрнат оние што се бореле за обединета Македонија, комунистичките власти ги прогласувале за ванчомихајловисти

Виктор Цветаноски

„Седнати, крстнозе, на тесната и куса постела, допрени со колениците, д-р Асен Татарчев почна татковски да ме советува и подучува, дека тоа што јас и чичко ми Борислав го правиме против македонската кауза е предавство, за кое ќе мораме еднаш да дадеме отчет. Тој со сета своја интелигенција, политичка култура и врховистичко педигре, сакаше кај мене да остави впечаток на вмровски авторитет, потенцирајќи дека не постои македонската нација, дека македонскиот народ и македонскиот јазик се измислени и дека сето тоа е дневнополитички српско-комунистичко масло, непоткрепени со ниту еден историски аргумент“. Вака раскажува Ефтим Гашев, суден за Македонија, во „Мојата кауза“. Откако бил затворен го ставиле во иста соба со внукот д-р Христо Татарчев, кој припаѓал на малата групата ванчомихајловисти затворена како соработници на бугарскиот окупатор.

Гашев подвлекува кога тие не успеале да ги придобијат започнале да се пресметуваат со нив, не одбирајќи средства. „Не им беа туѓи дури и провокаторски и денунцијански методи во корелација со управата, а тоа индиректно значеше нивна колаборација со ОЗНА. Се боревме за секоја новодојдена затвореничка душа да не потпадне под демонското влијание на бугарскиот врховизам“, пишува Гашев.

Кога виделе дека не можат да ги направат Бугари, ја промениле тактиката и почнале да ги убедуваат дека најголем борец за самостојна Македонија бил Ванчо Михајлов, глорифицирајќи го него и неговото дело. Во тој пропаганден маневар националното привремено се маргинализирало, додека не се прифати Михајлов за вистински репрезент на идејата за самостојна Македонија

„За да не се судат и да не се казнуваат Македонци поради Македонија ’народната власт’ на таквите родољуби им го припишуваа Ванчо Михајлов како нивен водач и идол за полесно да ги компромитираат“, вели д-р Стојан Ристески. Тој подвлекува дека таквите потези на тогашната власт биле провидни и апсурдни, бидејќи е познато дека Михајлов се борел за Македонија со македонски Бугари, а сите тие момчиња што тогаш биле затворени се чувствувале Македонци.

Како аргумент тој го посочува претсмртното интервју на Михајлов за бугарската телевизија дадено во 1990 година. „Ванчо Михајлов изјави дека е Бугарин, дека работел за Бугарија и дека тероризмот му бил возвишена цел. Ниедна од тие негови особини не е својствена за судените за самостојна Македонија. Токму затоа македонскиот деец во Бугарија, Михаил Сматракалев, ја потенцира потребата дека треба да се знае ’за докрај да се разобличи ефектот на Иван Михајлов‘. ’Заслугите’ на Михајлов, сигурно, ги знаеле органите на прогонот, но го користеле неговото име за полесно и поголемо оцрнување на обвинетите пред судот и пред народот. Со ваквиот однос тие не воделе сметка каде го туркаат огромното македонско мнозинство, дека тоа може да биде, како и што е, злоупотребувано од другата страна тогаш или подоцна“, заклучува д-р Ристевски, кој своевремено разговараше со повеќемина судени за Македонија и тие разговори ги објави подоцна.

Михајловисти имало само од старата генерација, но тој број бил сосема мал. Во затворот доаѓало до чести судири меѓу младите затвореници, судени за обединета Македонија и михајловистите. Имало дури и тепачки меѓу нив. За време на една таква тепачка полицијата почнала да ги казнува помладите. Поради тоа, тие реагирале, прашувајќи ги зошто ги тепаат нив, а не овие што се сметаат за Бугари. Полицајците им одговориле, камо и вие да се наречете Бугари. Дури и на тие што не сакале да влезат во селските работни задруги, таканаречени колективи, им се лепела етикетата дека се ванчомихајловисти.

Според д-р Ристески, името на Михајлов се споменувала само кај една струмичка група. Методија Калкашлиев, еден од групата, му раскажувал дека тие за Михајлов најпрво слушнале по атентатот на кралот Александар во Марсеј во 1934 година. „Кога бев седумгодишно дете на Митровден во 23 часот во нашата куќа се изврши парастос за упокојување на душата на Владо Черноземски, кој го изврши атентатот. Парастосот го изврши струмичкиот поп Билбилот. Вторпат пат беше спомнат во 1943 година, кога бев на 15-годишна возраст. Ангел Запренов на еден дискретен состанок не' посвети во идеалите на ВМРО и ни ги препорача за читање книгата на Христо Силјанов ’Ослободителните борби на Македонија‘ и на Иван Михајлов ’По трнливиот пат на македонското ослободително дело‘. Третпат слушнав за него кога непознати богданчани ми рекоа дека биле кај него во Виена“, раскажувал Калкашлиев. Тоа било пресудно во летоците што ги пишувала да се споменува и Михајлов.

Д-р Ристевски додава дека одделни членови на УДБА често ја злоупотребувале својата положба. „На пример, синот на осудениот Борис Бојаџиев, Симеон, од Штип ми напиша изјава и ја потпиша. Во неа стои: ’Посебна траума доживеавме ние домашните, кога еден ден дојдоа удбашите и и' се заканија на мајка ми да се откаже од татко ми оти во спротивно ќе го стрелаат. Еден од нив и' се нафрли и пред сите нас ја силуваше. Тоа беше врв на удбашките ѕверства. Затворот на татко ми му го упропасти и бракот и сите ние страдавме поради тоа. Како семејство бевме жигосани како бугараши и така беше до скоро‘“, ќе изјави Симон Бојаџиев

Наум Козајклиев раскажувал: „Во пресудата на Окружниот суд на Штип има многу измислици и невистини. Јасно и гласно реков дека сум за самостојна Македонија, а под протекторат на Америка, како што рекоа и другите, а во неа се вели дека нашата организација имала за цел ’уништување на Н.Р. Македонија и создавање автономна Македонија под протекторат на Англија и Америка на чие чело би требало да биде крволокот Ванчо Михајлов‘, дека нашата организација била ’терористичка’, а ниедно терористичко дело не се наведува. Од сето тоа само едно е точно: бевме за самостојна Македонија под протекторат на Америка“.

Панче Шаламанов и Живко Костуранов во книгата „Судени за Македонија“ од д-р Ристески подвлекуваат: „Содржината на летоците беше, главно, за независна Македонија, како што е, на пример: ’Да живее ВМРО‘; ’Да живее Македонија под протекторат на Америка‘ и други содржини против комунизмот. Бидејќи при нашето апсење ја запленија и машината, на судскиот процес се покажаа летоци со сосема друга содржина, со содржина за Ванчо Михајлов, напишани од ОЗНА. Тие ги напишаа и тие не' судеа. За Михајлов ништо не знаевме. Ние по идеја бевме за самостојна Македонија. Него ни го измисли ОЗНА за полесно и поголемо наше оцрнување“, ќе изјават Шаламанов и Костуранов.

Истото тоа ќе го тврди и Власе Бицески од охридското село Требеништа, кој вели дека излегол во партизани да се бори за самостојна и обединета Македонија, а не за Југославија во предвоени граници.

Никола Коларов раскажува дека некои постари затвореници, кои всушност биле ванчомихајловисти, сакале судените за Македонија да ги насочат на бугарска страна. Токму поради тоа, тие формирале група од 10 затвореници да се бори против нив. „Но за иследниците беше подобро луѓето да се искажуваат како Бугари отколку како Македонци. Така, Таќи Маја ни велеше: ’Вас ќе ве уништиме! Немаме мака од Бугарите. Каква среќа и вие да се наречете Бугари‘. При иследувањето Насте Паноски ми рече: ’Какви Македонци, бре! Ако треба, Кинези ќе населиме, само да се комунисти‘“, раскажува Коларов.

Круме Миладинов од Струга објаснува дека нивното дејствување било автохтоно, спонтано организирано, без ничие влијание. „Единствена идеја ни беше: слободна, независна и обединета Македонија под протекторат на Америка. Ние ништо не знаевме за Ванчо Михајлов. Иследниците на УДБ -а по сугестија на нивните претпоставени, своеволно го допишуваа во записниците Михајлов и ванчомихајловизмот, а не ние. Ваквата изјава на Миладинов ја потврдува и Никола Матулев, кој го поткрепува тоа со следниов настан: „Една ноќ бев на сослушување, како и секогаш, по правило, ноќе. Тогаш беше дојден Елисие Попоски – Марко. Бидејќи дојде ’инструкторот‘, мене ме оставија со стражарот во собата, а иследниците отидоа во другата соба. Слушам дека Елисие им дава упатства што и како да бараат од нас да признаеме. Откако виде дека во записниците се споменува ’признание‘ дека сме за ВМРО, не' тераа да признаеме дека сме ванчомихајловисти. Ете кој го измисли Ванчо Михајлов во нашето дејствување, а не ние... И почнаа: ’Признај дека си ванчомихајловист‘“.

Тоа дека УДБ-а им го накалемила на судените за Македонија го потврдуваат и Цветко Костов Вретовски, Иван Дичов Велјановски, Милан Размоски и Илија Донев Иванов. Крсте Коњаноски вели дека биле за обединета Македонија во која сите ќе бидат рамноправни, без разлика на вера и народност, а во нивната организација членувал и еден Албанец од Горна Бела Црква, кој во тоа време работел како учител.