Мислења

Државна служба со системот на кариера

БОРЧЕ ДАВИТКОВСКИ

Колку побрзо до системот на кариера толку побрзо до реформа на државната администрација

Во една од поранешните колумни споменав дека една од целите на реформата на државната администрација во Република Македонија треба да биде напуштањето на системот на работни места и воведување систем на кариера во државната служба. Имено, со Законот за државните службеници, донесен 2000 година, во Република Македонија се воведе системот на работни места во државната служба, според кој за секое службеничко место потенцијалните кандидати треба да конкурираат. Во тоа време овој флексибилен модел на функционирање на државната администрација повеќе одговараше на државата бидејќи беше, а за жал и се' уште е, држава во транзиција. Така, согласно со системот на работни места, не се гарантира правото на кариера во службата, туку статусот на државниот службеник се добива и губи на конкурс за конкретното работно место.

Како основни карактеристики на овој систем можеме да ги истакнеме следните:

- пополнување на работни места на сите нивоа со конкурс;

- инсистирање на посебни вештини за специфични работни места;

- признавање на претходното професионално искуство;

- определување на индивидуално ниво на плата;

- нема автоматско зголемување на платите;

- нема дефиниран систем за унапредување;

- нема загарантирано работно место;

- нема законски утврдени услови - шеми за пензија;

- различни дисциплински постапки.

Практиката на функционирањето на системот на работни места, од неговото воведување во 2000 година до денес, го руинира овој систем и го направи нефункционален, администрацијата ја пополни со партиски кадри без водење сметка за институциите и принципите на конкурс, стручност, компетентност, непартијност и слично. Имено, на секои четири години, а особено во 2002 и 2006 година (кога се менуваа политичките гарнитури на власта), се менуваа и актите за систематизација на работните места на државните органи и со „шнајдерско“ кроење се ставаа партиски војници во најчувствителната област во државата - државната управа, каде што тие директно одлучуваат за правата, интересите и слободите на граѓаните.

Како еден од начините за надминување на ваквата состојба, согласно со реформата на јавната администрација во Република Македонија, би требало да се воведе системот на кариера во државната служба. Овој систем се карактеризира со:

- доживотно вработување во раната младост, со перспектива на проследување на кариера во јавната администрација;

- хиерархиско напредување со последователни фази;

- условите за напредување утврдени со правила и прописи;

- претпоставка дека службениците ќе имаат серија различни работни места во нивната кариера;

- посебни квалификации за посебни звања - кариери;

- горна старосна граница на вработување;

- непостоење професионално искуство надвор од јавниот сектор;

- наградување се врши врз основа на шеми на плати;

- автоматско зголемување на платата со возраста;

- законски утврден систем на напредување;

- постојано работно место;

- законски дефинирани услови за пензионирање.

Впрочем, дека ова не е само наша заложба на ваквата нужна промена инсистира и Европската унија, во чии извештаи се наведува дека во наредниот период административната реформа треба да се концентрира на приоритетите кои во однос на јавната администрација се наведени во Мислењето на Комисијата за барањето на Република Македонија за членство во ЕУ и Одлуката на Советот на ЕУ за принципите, приоритетите и условите содржани во европското партнерство со Република Македонија, и тоа: 1) Целосно спроведување на Законот за државни службеници, деполитизирање на вработувањето и напредокот во кариерата на државните службеници и другите лица од јавната администрација, како и воведување на системот на кариера заснован на заслуги; 2) Да се подобри транспарентноста на администрацијата; 3) Да се обезбеди ефикасно спроведување на Етичкиот кодекс на државните службеници; 4) Да се обезбеди соодветна соработка на сите државни органи со народниот правобранител и да се подобри следењето на неговите препораки; 5) Да се воспостават транспарентни и одговорни локални административни структури и да се развијат внатрешните контроли и ревизии при управувањето со децентрализираните фондови.

Треба да се истакне фактот за трендовите во организацијата на административните системи на европските земји денес, дека овие два система не можат да се најдат во ниедна европска земја во својата чиста форма. Така, системот на работни места е многу хетероген, што значи дека е многу тешко да се воспостават универзални, односно општоприфатливи критериуми. Но, факт е дека овој систем на работни места повеќе одговара на земјите во транзиција, доколку доследно се применува, бидејќи е поадаптабилен кон новите реформски, транзициски процеси. Додека, пак, системот на кариера повеќе одговара за стабилните демократски држави каде што институциите на извршната власт егзистираат и работат врз основа на повеќегодишно, ако не и вековно институционално утврдени прописи и односи.

Колку побрзо се донесе новиот Закон за државни службеници, заснован на системот на кариера, толку побрзо ќе се спроведе процесот на реформата на државната администрација, а тоа, во крајна линија, ќе претставува бенефит за граѓаните на Република Македонија кои очекуваат на брз и квалитетен начин да им се остваруваат нивните права, интереси и обврски пред органите на управата, без разлика на тоа кој е носител на политичката власт!

(Авторот е професор на Правен факултет)