Фељтон

Кој беше Ванчо Михајлов (8)

Секоја вечер по две убиства

Летото 1933 година, седмицата кога Македонците најмногу се убиле меѓу себе, била наречена страшна или траурна

Виктор Цветаноски


Европа била вџашена. Секое утро софиските улици осамнувале со два трупа на Македонци, кои меѓусебно се истребувале михајловистите и протогеровистите. Во пресметките што траеле цели пет години паднале многу жртви. Летото 1933 година заемното истребување го достигнало врвот, а седмицата кога меѓу себе биле убиени најмногу Македонци ја нарекле страшна или траурна седмица.

„Иван Михајлов, член на ЦК на ВМРО, макар и рамноправен со останатите двајца, си го присвои правото на судија врз друг член од истиот ЦК, го осуди сам вонредно, искористувајќи го правото и авторитетот на ВМРО пред нејзините извршни органи. Ги испратил Димчо Стефанов, Мито Џуздана и Нанчо Витларев да го извршат престапот, кои и го извршиле под диригентство на Кирил Дрангов. На тој начин, македонското движење воопшто и ВМРО посебно, ненадејно се исправија пред пропаста, која зина со безумието на Иван Михајлов, изразено во неговото крваво дејствување од 7 јули 1928 година“, ќе напише Кирил Прличев во своите спомени што за првпат беа објавени во Софија пред десетина години, по повод убиството на Александар Протогеров. Инаку тој е син на Григор Прличев. Починал во 1944 година во Охрид и е погребан во гробот на неговиот татко.

Според него, Михајлов сакал да им даде до знаење на сите што не мислат како него и што ќе му се испречат на патот дека ќе завршат како Протогеров. Наредил да се ликвидираат нови луѓе, сите оние што на еден или на друг начин му пречеле. Тогаш биле убиени Пандо Струмички, Борис Изворски, Пандо Кицев, Георги Наков, Димитар Димашев, Иван Бабунски и други. Прличев раскажува дека пред тоа што го правел Михајлов власта ги затворала очите и поради тоа се чувствувале беспомошни, незаштитени од државата, иако знаеле дека вистината и правдата се на нивна страна.

Меѓутоа, убиствата на Македонците на софиските улици и натаму продолжувале. Противниците на Михајлов, кои, според Прличев, никогаш не сакале проблемите да ги решаваат со оружје морале да се фатат и за него. Но, против неговите терористи и машината за убивање никој ништо не можел. Цената што ја плаќале затоа што решиле да му се спротивстават била страшно висока. За еден ванчомихајловист биле убивани 10 протогеровисти како што ги нарекувале луѓето што застанале на другата страна.

Од поважните личности што Михајлов започнал да ги ликвидира, прв бил убиен Георги Баждаров, член на Задграничното претставништво. Со неговиот телохранител В’лкан Милев, ги застрелале во Варна. Со тоа, смета Прличев, организацијата загубила многу, а во Задграничното претставништво никој не сакал да го замени од резервниот состав поради високото место што го имал во движењето и личниот авторитет што го уживал.

Прличев пишува дека не можеле да му се спротивстават на Михајлов, не само поради тоа што бил поддржуван од тогашната бугарска власт и од емигрантските организации кои никогаш не биле вистински информирани за труповите на Македонците што секојдневно се тркалале по софиските улици, туку и поради тоа што располагал и со огромни суми пари што ги остварувал од даноците што им ги наметнувал на бедните селани во Пиринска Македонија и од мафијашките работи со кои се занимавале неговите луѓе. Војната се водела и преку тогашните весници што се издавале, а Михајлов можел да купи или да заплаши секого, да објави што сака. Ако властите уапселе некои од убијците, најчесто ги ослободувале поради недостиг на докази.

Претставници на протогеровистите отишле и кај царот Борис, кој целосно ја оправдувал политиката на Андреј Љапчев и ја застапувал тезата дека власта и партиите не требало да се мешаат во тоа што се случувало во ВМРО, зашто било опасно. А по немешањето на власта и на таквите изјави Михајлов практично добил дозвола да прави што сака.

Прличев подробно раскажува за убиствата, но сите нив не може да ги опише зашто се многу. Братоубиствената војна ескалирала во 1930 година. „Во секој случај, почетокот на новата 1930 година не навестуваше ништо добро. Уште првиот ден ни донесе жална новина за убиството на бившиот четник Спас Сарајски“, раскажува Прличев, кој 36 години бил во македонското револуционерно дело. Тој додава дека наредната вечер бил убиен и Блаже Божинов од Дебар, исто така, бивш четник, на кого михајловистите подолго време не гледале со добро око. Две седмици потоа во Свиленград бил застрелан и Тано Дончев. Долго време го демнеле, додека не го убиле. Михајлов не сакал да остане жив ниту еден од противниците што можел да се бори со оружје.

Од терористите на Михајлов бил ликвидиран и Васил Пундев, уредник на весникот „Вардар“, гимназиски учител, кој, според Прличев, бил голем македонски патриот, приврзан за делото, дури до стоицизам. Убиствата се ределе едноподруго. На 2 декември 1930 година бил убиен Наум Томалевски. „Со тој страшен настан што се случи сред бел ден, ние губевме не само еден скап другар, туку Задграничното претставништво се лишуваше од својот втор законски член по убиството на Баждаров. Тој институт остануваше во иднина да се претставува само од мене откако резервните членови Бадев и Узунов откажаа да ги пополнат испразнетите места“, пишува Прличев.

За цело време додека траела војната на софиските улици биле формирани повеќе комисии и групи за да ги помират завојуваните страни, но без успех, зашто Ванчо Михајлов од името на силата со која располагал сакал нивна целосна капитулација, нивно откажување од членство во Задграничното претставништво, нивно понижување. Така крвопролевањето и натаму царувало.

„Најмногу животи беа одземени со куршум. По ликвидацијата на Александар Протогеров и на Атанас Гоцев; Борис Изворски со 12 други; Георги Баждаров со неговото обезбедување; Васил Пундев со Стојанчо Димитров; Наум Томалевски и други тој систем правеше извесни кратки паузи, но никогаш не престануваше“, пишува Прличев, посочувајќи некои од последните жртвите паднати на софиските улици. Крстан Поп Тодоров со ослепено око, за малку не го загубил животот, му била поставена заседа трипати, а неговата среќа ја немал Борис Позков, кој паднал убиен набрзо потоа. Во Станимак бил убиен Штеров. Благодарение на големата снаодливост, Мишо Чегански се' уште бил жив. Борис Траев, интелигентен маж, еден од најновите во движењето паднал застрелан од зад грб. Тома Камбанчето бил исто меѓу последните жртви. Убиени биле и Киро Шендов, Трајко Спасов-Мариовчето, Никола Будаков, Климент Бојаџиев и други.

По долготрајното повеќегодишно и исцрпувачко спротивставување и по многуте жртви, Ванчо Михајлов ги присилил протогеровистите да потпишат декларација за прекинување на војната. Тој претходно го грабнал членот на ЦК Поп Христов и ги уценувал другите. Меѓутоа, декларацијата за капитулација не ја потпишале Петар Шанданов и Крстан Тодоров, кои наредните две години ја продолжиле борбата, враќајќи му на Михајлов со иста мера.

„Седум дена по страшната седмица не се случи ниедно убиство. Еден месец потоа пак немаше убиство. Два месеца - исто; три, четири - сите останаа зачудени од промената што настапи. Која магична сила ја ослободи Бугарија од тој кошмар?! По тој повод во извесни средини се расправаше дека неговота екселенција Ватерло, англиски амбасадор во Бугарија кога отишол да си земе збогум од неговото високопреосвештенство Стефан, меѓу другото, рекол: ’Би сакал да го видам тоа јуначиште Шанданов, кој со своите контраудари врз луѓето на Михајлов може да го принуди да престане човекот против кого власта се покажа немоќна. Би сакал да го прегрнам пред да ја напуштам Бугарија“.

Македонската јавност малку знае кој е Петар Шанданов. За него се дозна откако во 2002 година беа објавени неговите спомени, кои се мошне важни за расфетлување на нашето поблиско минато, поради тоа што тој бил директен учесник во многу настани. Ја предводел групата што ја испратил Михајлов во Грона Џумаја за да ги ликвидира наводните организатори на убиството на Александров. По убиството на Протогеров му се спротивставил и ги предводел протогеровистите.

Шанданов е роден е во Охрид во 1895 година во рибарско семејство, а починал во 1971 година во Софија. Цели 42 години бил во македонската револуционерна борба. Како прв човек на протогеровистите преговарал со Димитар Влахов и со претставници на Коминтерната за заедничка борба против ВМРО на Михајлов. Во 1940 година заедно со Павел Шатев и со други претставници на ВМРО (обединета) барале од СССР да се заложи за македонското прашање. Во меморандумот што го испратиле настојувале Македонците да се третираат како самостојна народносна единица и „самоопределување на Македонија - како област со специфични стопански, животни, јазични особености и посебен етнографски состав на населението“.

Според Прличев, Михајлов престанал да убива поради тоа што царот Борис тогаш го посетил еден германски офицер и му рекол дека него ќе го смета за одговорен ако продолжат убиствата.