Фељтон

Кој беше Ванчо Михајлов (19)

Големото разочарување во Рим

За мене тој беше светец, но откако го слушнав што вели за нас, Македонците, го замразив, вели стариот вмровец Илија Тодороски

Виктор Цветаноски

„Кога по излегувањето од затвор пребегав во Германија таму се дружев со некои луѓе блиски до Ванчо Михајлов. Тогаш мислев дека тоа е најдобриот човек, единствениот што се бори за обединета и независна Македонија. За мене тој беше светец, Господ. Бев подготвен животот да го дадам за него. Ако ми речеше да убијам некого, ќе го убиев. Дури и синот што ми се роди го крстив Ванчо“. Вака ја опишува својата слепа лојалност кон Михајлов 89- годишниот Илија Тодороски, кој во еден период од животот бил под влијание на михајловистите.

Овој витален старец, и покрај длабоката старост, секој ден може да го видите како шета по охридските улици и со пријатели се дружи во кафеани и расправа за политиката и за Македонија. Но, денес има спротивно мислење за својот некогашен идол.

Тодороски е еден од повеќемина Македонци што по војната тајно се организирале и барале самостојна и обединета Македонија. Тогаш биле осудени четири охридски групи. Тодороски и' припаѓал на групата на Атанас Банџо. Бил осуден на 12 години, одлежал 11 години и четири дена. Го затвориле во 1947 година, а го пуштиле во 1958 година. Откако го ослободиле од затвор правел планови како да замине од Југославија. По две години, во 1960 година, пребегал во Германија. Една и пол година останал во логор, а потоа го ослободиле и почнал да се занимава со угостителство. Во Минхен отворил свој ресторани, бизнисот добро му тргнал и заработил многу пари, па можел да си дозволи да патува по Европа. Еднаш решил да го посети и Иван Михајлов и кај него во Рим пристигнал во 1967 година.

„Јас на Ванчо почнав да му се восхитувам откако прочитав некои негови спомени. Верував во тоа што го пишуваше. Во Германија се дружев и со ванчомихајловисти, кои за него ми зборуваа се' најубаво, дека тој е најголемиот борец за Македонија и оти само тој е способен да ја обедини. Покрај тоа, на домашна адреса во Минхен ми пристигнуваше и весникот на МПО, ’Македонска трибуна’, што редовно го читав. Михајлов за мене беше светец се' додека не го посетив во Рим и не го видов лично, додека не слушнав со свои уши што мисли тој за Македонија и за нас Македонците. Ме пречека убаво, со насмевка. Очигледно беше добро информиран кој сум и што сум. Го извади весникот ’Нова Македонија‘ во кој пишуваше за судењето на мојата група и за тоа дека сме биле ванчомихајловисти. Сите што не' судеа за самостојна и обединета Македонија не' прогласија за ванчомихајловисти, за полесно да не' оцрнат пред народот, иако не бевме тоа. Тој знаеше многу работи за мене, колку години сум осуден, како и кога сум пребегал од Југославија и дека работам во Германија“, раскажува Тодороски.

Тој вели дека прво нешто што му рекол Михајлов било дека Македонците не постоеле како нација, оти тоа била измислица на Србите, дека Македонците, всушност, биле стари, вистински Бугари. „Се изненадив и неконтролирајќи се му реков дека никој во Македонија не сака да слушне за тоа и ако некој јавно го каже тогаш со камења ќе го истепаат. Се подналути и ми вели: ’Ти си србоманче, Србите ти го испрале мозокот‘. Не, му велам, јас сум за твојата идеја, само кажувам каква е состојбата во Македонија. А можев ли отворено да му речам дека не сум Бугарин, дека сум Македонец. Да бидам искрен, многу се исплашив кога од него го слушнав тоа. А и тонот и начинот како ми го кажа беа застрашувачки. Бев изненаден и од неговиот изглед. Беше коска и кожа. Кога го гледав во себе си велев дека биле во право сите оние што ми зборуваа дека по негова наредба биле убиени многу македонски револуционери, а јас не им верував. Тогаш си помислив дека можеби тој е убиец на Тодор Александров и се исплашив да не ме ликвидира и мене. Сфатив дека е опасен човек, ми заличи на ѓавол“, раскажува Тодороски за единствената средба што ја имал со некогаш неговиот најголем идол.

Средбата траела неколку часа. Морал да одговара на многу прашања, за тоа што се случува во Македонија, какво е расположението кај народот, дали луѓето го сакаат Титовиот режим? По излегувањето од кај Михајлов, вели Тодороски, не сакал ниту да го види ниту да слушне за него. „Тој за мене беше човекот кому му се восхитував, кого го знаев од сликата во’ Спомените‘, каде што изгледа пристојно. Од него како да извираше злоба. Седеше на едната страна на масата, а јас на другата. Не стана ниту еднаш, му ја гледав само главата. Не видов ниту дали има оружје. Не забележав ниту некакво обезбедување да го чува“, се сеќава стариот охридски вмровец.

Тодороски раскажува дека кога пристигнал во вилата во која живеел Михајлов вратата му ја отворила охриѓанката Марица Ставрова. Таа била дојдена од Америка, од Индијанаполис, а работела за МПО. Оттаму ја испратиле да му биде секретарка на Михајлов. Била возрасна жена, немажена и, според него, патриот. Кога на заминување се поздравила со него му рекла: „Илче, и јас мислам како тебе“.

Стариот вмровец вели дека во тоа време многу тешко можело да се дојде до Михајлов. Оние што решавале дали некој требало да се види со него морало да се убедат дека целосно се на неговата идеја, бидејќи се плашеле кај него да не дојде некој југословенски агент да го шпионира или да го ликвидира. А кога Илија посакал да го види важел за убеден михајловист.

„До Ванчо не можеше секој да дојде. Оние што одеа кај него мораа да имаат препорака од определени луѓе и посебна дозвола. Јас во Минхен се запознав со Ѓорѓи Дидов, Македонец што беше голем ванчомихајловист. Со него често се дружев и еден ден му кажав дека имам желба да го видам Михајлов, но не знам како да го направам тоа. Ми рече да не се грижам и оти тој ќе ми ја среди работата. По некое време дојде кај мене и ми објасни дека работата е средена, но оти прво треба да одам во Виена и таму да му се јавам на еден човек што ќе ми каже што треба да правам натаму за да дојдам до Рим кај Ванчо. Ми даде и негова адреса. Тој беше бугарски офицер, емигрант. Не се сеќавам на неговото име. Откако ме испраша за повеќе работи ми даде посебна шифра со која без проблеми ми беше отворен патот до Михајлов. Се сеќавам добро дека со мене сакаше да дојде и Драган Богдановски, со кој се дружев во Германија, но бидејќи не можеше да обезбеди шифра од бугарскиот офицер не се виде со Ванчо. Кога дојдов во Рим зедов такси што ме однесе пред вилата на Ванчо“, се сеќава стариот вмровец.

Тодороски сака да говори и за затворските години минати во „Идризово“. Заедно со него бил и свештеникот Методија Гогов, кој стане поглавар на Македонската православна црква. „Во затворот имаше и ванчомијаловисти, главно, постари луѓе и нивниот број беше многу мал. Се организираа за да не' придобијат нас помладите, но ние со нив не се мешавме, зашто ги сметавме за наши непријатели. Другар од затворот ми беше и Алексо Стојменов од Струмица. Беше голем македонски патриот, а бугароман стана откако пребега во Белгија. Тој го раководеше ванчомихајловистичкото друштво ’Тодор Александров‘ во Брисел“.

Сето ова што го раскажува Илија Тодороски го читаме и во неговото огромно досие од 700 страници што долги години го создавала УДБА. Безбедносните служби го следеле и во Германија и кога се вратил во Македонија. Агентите во своите извештаи забележале дека тој постојано го пцуел Ванчо Михајлов и оти многу се разочарал од него. Во нив е наведено дека го интересирала само самостојна и обединета Македонија и оти не го сакал ниту Михајлов ниту Тито.

Тодороски нагласува дека во Македонија се' уште не е мртва михајловистичката идеја и оти во Охрид има луѓе што сметаат дека се Бугари и работат за бугарската кауза. Тој притоа го посочува здружението „Радко“ чие име е еден од псевдонимите на Михајлов. Раскажува дека пред неколку години еден познаник му пристапил и му рекол: „Илија, имам една молба, да дадеш 100 евра за организацијата на Красимир Каракачанов. Ти знаеш дека таа го продолжува делото на Михајлов“. „Му реков, ниту 100 евра давам ниту сакам да слушнам за ванчомихајловистите и за нивната организација. Од тогаш, кога ќе се сретнеме, ја врти главата на друга страна“, вели Илија Тодороски.