Фељтон

Кој беше Ванчо Михајлов (2)

Не стапна во Македонија

Ванчо Михајлов, роден во штипско Ново Село, се школувал во егзархиски училишта, завршил српска гимназија во Скопје, а студирал право во Софија

Виктор Цветаноски


Кој е Иван Михајлов чие име се поврзува со темните петна на македонското минато? Кој е човекот кој од почетокот на дваесеттите години дејствувал според свои правила во македонската револуционерна борба? За каква Македонија се борел тој?

Михајлов е роден во 1896 година, во штипско Ново Село од каде што потекнуваат многумина познати Македонци, кои на еден или на друг начин ја кроеле македонската судбината. Најпрво учел во егзархиското училиште во своето родно место, а во 1907 година таткото Михаил (Мише) Гаврилов заедно со него пребегал во Бугарија. Оттаму повторно се вратил во Штип по прогласувањето на Хуриетот на Младотурската револуција, каде што го продолжил школувањето. Се школувал и во бугарско, и во турско и во српско училиште. Три години учел во познатата бугарска егзархиска гимназија во Солун, а по балканските војни и окупацијата на Македонија од Србите го дооформил средното образование во српската гимназија во Скопје.

За време на Првата светска војна кога Македонија била окупирана од бугарската војска три години работел како секретар-благајник во општината во Штип. Во 1918 година бил регрутиран во бугарската армија, а по нејзината капитулација стасал во Софија, каде што се запишал на Правниот факултет. Во 1919 година, по формирањето на автономистичката ВМРО, му станал секретар на Тодор Александров.

„По откривањето на соработката н Тодор Александров со претставниците на советска Русија, поминува кај неговите непријатели од кампот на актуелната бугарска власт. Тесно соработувал со министри на бугарската влада, особено со генералот Иван В’лков и други. Учествувал во подготовките за ликвидирање на Александров, на демократските сили во ВМРО од редовите на санданистите, во пиринскиот дел на Македонија, како и на некои истакнати македонски комунисти, меѓу кои и на Димо Хаџи Димов“, пишува академик Катарџиев, во предговорот на книгата на Михајлов „По трнливиот пат на македонското ослободително дело“.

Кампањата на убивање на кадрите на македонското национално движење што ја започнал Михајлов во Горна Џумаја (денешен Благоевград) по убиството на Александров зафатила широки размери и траела се' до 1934 година кога во Бугарија бил извршен преврат, а неговата ВМРО забранета.

Повеќетемина ликвидирани ги прогласувал за заговорници во убиството на Александров, иако овој немал добро мислење за него. Тоа најдобро може да се види од едно писмо што му го испратил една година пред смртта.

Во него Александров му забележува дека е расеан и го обвинува дека му ги отворал писмата. Бара да стави ред на расходите и да прави економија на народните пари: „Да не се рашетуваш често со автомобил и пајтон и да не се врткаш во ’Алказар‘ и други слични кафеани (блиски лица до организацијата говореле за тебе: ’Тој што не стапнува на нозе’...или ’Тој што не слегува од автомобил или пајтон’...)“, ќе му напише Александров.

Истовремено, инсистира да го среди прашањето со парите со Кирил Прличев и Георги Баждаров и да прават економии со нив, потсетувајќи го дека се ширеле гласови од нивните блиски, дека фатил лош пат, па поради тоа се плаши дека ќе се орезили себе си, а и Организацијата и лично него. Александров бара да внимава да не ги остава незавршени најважните работи и да обрнува поголемо внимание на општественото мислење и да го сообразува својот живот со положбата која ја заземa во ВМРО.

Пред да побегне во Турција, Михајлов десет години од Пиринска Македонија создал свое царство и станал неприкосновен господар и неодминлива личност во политиката на тогашниот бугарски премиер, ресенчанецот Андреј Љапчев, кој му дозволувал да прави што сака.

Иван Михајлов во емиграција живеел шеесетина година. По бегството во 1934 година, во Турција останал четири години, а оттаму заминал во Полска, каде што се задржал се' до нападот на Германија во 1939 година кога се префрлил во Загреб. Цели три години за време на војната бил гостин на усташкиот поглавар Анте Павелиќ. Во Македонија никогаш не влегол, никогаш нема да облече комитска облека, нема да земе пушка в рака и нема да влезе со чета во вардарскиот дел на Македонија, како што го правеле тоа неговите претходници. Сите наредби за ликвидации ќе ги дава од канцеларија. Единствено во Скопје ќе го донесат Германците при крајот на 1944 година за да формира македонска држава под нивен протекторат. Кога видел дека нема никаква поддршка меѓу народот со авион бил префрлен во Австрија, каде што долго време се криел заедно со својата сопруга, за конечно да се префрли во Италија и таму да остане до крајот на својот живот. Почина во Рим во 1990 година на 94-годишна возраст.

Академик Гане Тодоровски вели дека ванчовистичката идеја како импортирана идеологија се зародила во здодевните емигрантски денови и таа нема никаква врска со изворните суштини на македонската духовна и битова традиција. „Сам, очајно сам и подисплашен и подизгубен среде витлавиците на отрезнувачко време, без можност реално да кореспондира со здравите сили на своето време и на својата роднокрајна средина, тој, Иван Михајлов самиот и си пресуди на сите свои неуспеси и неволи... Самиот факт што овој наш несуден народен предводник над седумдесет години ќе талка по поблиска и подалечна туѓина за да ја гради надвор од Македонија мечтата за македонска среќа, нема никаква практична основа!“, пишува Тодоровски во предговорот на книгата „Стогодишна сегашност“ на Верољуб Андоновски.

Додека е во Рим, Михајлов најголема поддршка, пред се', финансиска, ќе има од Македонската патриотическа организација (МПО) и од некои македонски и бугарски емигранти од кои создал разгранета агентура за да ги следи состојбите во Македонија. Еден период ќе биде финансиран и од тајните служби на Тодор Живков. Тоа првпат го откри пред неколку години бившиот политички советник на комунистичкиот лидер на Бугарија, Костадин Чакаров. Тој вели дека тие го финансирале Михајлов, зашто бил рожба на бугарската кауза.

Според него, тогашната Државна служба за безбедност на Бугарија прва го побарала Михајлов во Рим, сакајќи да дојде до документацијата што ја поседувал. Во 1975 година била поведена акција за собирање документи и архивски материјали. Тогаш воспоставиле контакт и со луѓе на Михајлов, кој како што објаснува, дал многу за бугарската кауза. Чакаров вели дека Михајлов го помагале најмалку 6 години, од 1975 година, па се' до 1982-83 година.

По тврдењата на Чакаров дека Михајлов бил финансиран од тајните служби на Тодор Живков, реагираа претставници на Македонската патриотска организација. Тие велат дека тој се издржувал од доброволни прилози на македонски иселеници. Георги Младенов, еден од лидерите на оваа пробугарска организација, изјави дека Михајлов цело време додека бил во Рим добивал определена плата. Со пари на доброволни дарители во центарот на Торонто, Канада, бил купен голем имот, кој подоцна бил продаден поради тоа што, како што вели, откриле дека човекот што стопанисувал со него бил агент на Титова Југославија. Парите ги префрлиле во Централниот комитет на МПО во САД.

Од каматите на тие пари Михајлов добивал плата, првите доброволни прилози за Михајлов ги дал некој иселеник Паргов од околината на Солун. Според Младенов, доброволните прилози ги давале возрасни иселеници кои во САД и во Канада заминале по 1913 година, кои потекнувале од Македонија и имале бугарско самочувство. „Прашањето беше да не го напуштиме... Уште во текот на август 1967 година, Асен Аврамов ми рече на железничката станица во Рим: ’Гошо, ќе те замолам нешто: да не го оставите Ратко (еден од псевдонимите на Михајлов, име што го користи македонското здружение, н.з.), да ни се смеат луѓето‘“, раскажува Младенов, кој на македонската јавност и' е познат по скандалот на основачкото собрание на Здружението „Ратко“, кое пред десетина години се одржа во хотелот „Холидеј ин“ во Скопје. Тогаш две млади момчиња во знак на протест во салата каде што се одржуваше собранието фрлија димни бомби. Од членови на „Ратко“ беше претепан и македонскиот новинар Спасе Шуплиновски.

За Михајлов големо интересирање пројавиле и тогашните југословенски служби, посебно безбедносните сили од Македонија, кои остварувале контакти со некои луѓе блиски до него, меѓу другото, со намера да дојдат и до неговата огромна документација. Се зборува дека некои македонски поети и писатели кои престојувале во Рим сакале да го посетат, но ги одбил со образложение дека не му се ниво за да ги прими.

Во емигрантските години во Рим, Михајлов ќе ги напише и објави четирите тома „Спомени“. Освен првиот, која е автобиографски и краток, останатите се мошне обемни, со по 1.000 странци. Подготвил и петти том, но досега никој го нема издадено. Се зборува дека оставил огромна архива која, според сигурни бугарски извори, е пренесена во Софија.