Фељтон

Кој беше Ванчо Михајлов (9)

Крвава пресметка на софиските улици

Никој не знае точно колку Македонци паднале за време на петгодишните братоубиства во Бугарија

Виктор Цветаноски

Во крвавата пресметка што започнала по убиството на Александар Протогеров во 1928 година, од повидните личности на автономистичката ВМРО на една страна се нашле тројцата претставници на Задграничното претставништво – Кирил Прличев, Георги Баждаров и Наум Томалевски и третиот член на Централниот комитет на организацијата – Георги Поп Христов, а на другата, Иван Михајлов. Тој во своите спомени вели дека дотогаш со нив ,главно, бил во добри односи и сакал да види во нив енергични луѓе. Меѓутоа, тие се покажале троми, без фантазија и стремеж да создадат посолидни и пошироки врски со бугарското слободно општество и во голем степен биле со застарени разбирања и не им импонирале на младите.

„Еден единствен пат видов тие луѓе да ја покажат енергијата каква што се бараше во полза на ослободителното дело – тоа беше тогаш кога решија да му напакостат... И сега мнозинството од ’врвовите‘ на организацијата се определија за него (Протогеров н.з) – против еден член на Централниот комитет. Тогаш против Тодор беа сите со посебни мотиви – Протогеров, Чаулев, Алеко Василев, Георги Атанасов; сега против Иван Михајлов се наредија Протогеров, Поп Христов, Баждаров, Прличев, Томалески“, пишува Михајлов за братоубиствата што траеле од 1928 до 1933 година.

Сите ликвидации на своите противници што ќе ги почне во 1924 година ќе ги поврзува и ќе ги правда со убиството на Тодор Александров, обвинувајќи ги жртвите дека учествувале или, пак, биле инспиратори на големиот заговор. По долгите расправии и несогласувања кога и врз какви принципи да се одржи конгресот на организацијата на кој сака да расчисти со неистомислениците и да воведе апсолутистичка власт, Михајлов ќе испрати тројца терористи да го ликвидираат Протогеров, кој бил член на Централниот комитет, во кој уште бил и Георги Поп Христов. Тогаш издал и посебно коминике во кое ќе наведе: „Минатиот конгрес на ВМРО му даде мандат на Централниот комитет, избран од него, да ги бара и да ги казни виновниците за убиството на Т. Александров. Во директна врска со тоа решение е извршено убиството на Ал. Протогеров на 7 јули. И други високи интереси на македонското дело ја направија неопходна преземената казнена мерка на 7 јули“, ќе и' објасни Михајлов на јавноста зошто наредил да се убие генералот во 1928 година.

Оваа негова одлука подоцна ќе ја потврди Конгресот што ќе го закаже сам и во кој ќе влезат негови луѓе. Цели два дена ќе им објаснува на делегатите зошто ја донел одлуката за убиството на друг член на ЦК на ВМРО. Конгресот ќе изгласа резолуција, во која стои дека Ал. Протогеров уште пред септември 1924 година, служејќи се со заблуди и интриги, постојано се стремел да го извалка чистиот лик на Т. Александров и дека од собраните податоци и автентичните документи претставен и пред конгресот било докажано дека бил соучесник како во подготовката така и при самото извршување на тоа убиство.

„Престапите, особено оние од калибарот на Тодоровото убиство, не можеа да бидат оставени без казна. Уште помалку беше дозволено да бидат наградувани со раководни функции во движењето“, подвлекува Михајлов, нагласувајќи дека од 1925 до 1934 година биле извршени 85 атентати и дека само во два помогнале „протогеровистите“.

Колку Македонци паднале на софиските плочници и во други градови во Бугарија во петгодишните меѓусебни пресметки, никој точно не знае. Кирил Прличев, кој бил на спротивната страна, посочува многу имиња на нивни приврзаници без да го каже точниот број, но ако е точно тоа што го тврди дека за еден убиен михајловист биле ликвидирани десетмина протогеровски, тогаш може приближно да се каже точниот број. Михајлов во спомените наведува триесетина убиени од протогеровистите. За нив говори со пиетет како за заслужни борци за македонското дело. И Прличев и Михајлов не ги споменуваа имињата на убиените од другата страна, иако дотогаш сите биле во ист табор.

Како што пишува Михајлов, најпрво бил ранет Васил Ив. Василев, секретар на Националниот комитет на македонските братства, на 16 октомври 1929 година, но останал жив. Според него, тој бил познат интелектуалец. Се спасил од протогеровистите, но не и од комунистите, кои го убиле во 1944 година. На 16 мај 1932 година во Софија бил ликвидиран претседателот на Македонскиот национален комитет Димитар Михајлов. „Битола, родниот град на Димитар Михајлов, со гордост може да го посочува неговото име меѓу најзаслужните битолчани за бугарштината “, пишува за него во своите спомени.

На 28 декември истата година бил смртно ранет и по три дена починал Симеон Ефтимов, кого Михајлов го повикал од Виена за да му го уредува весникот „Македонија“. Во него пукале Христо Трајанов и Иван Петров, кои веднаш биле фатени од полицијата. Трајанов бил полесно ранет и сместен во болница. Неколку дена подоцна го убила Катерина Константинова од Банско, која работела како медицинска сестра. Во присуство на полицаецот што го чувал, таа се доближила до креветот на Трајанов, го извадила револверот и истрелала три куршуми во неговата глава.

На 21 февруари 1933 година во Варна бил ликвидиран Мане Некашев, родум од Штип, а на 30 јуни истата година по грешка и софискиот сликар Иван Тодоров. Откако полицијата го уапсила убиецот, признал дека негова цел бил Петар Мрмев од Прилеп. На 26 март 1933 година во Хасково бил убиен Панчо Тодоров од Штип, а два месеца подоцна и Штерјо Божинов по потекло од Солун. Тие денови во Пловдив биле ликвидирани и Асен Ѓорчев и Петар Благинов. Во истиот град на 11 мај го завршил животот и Атанас Михајлов, роден во Бобишта, Костурско. Тој месец протогеровистите го застрелале и 51-годишниот адвокат Михаил Кочев, по потекло од Гевгелија.

Според Михајлов, отцепената банда го убила и претседателот на охридското братство, Наум Балев, поради тоа што не сакал да биде командуван од Петар Шанданов, исто така, охриѓанец, кој бил главниот организатор на сите тие ликвидации на ванчомихајловистите. Во ноември истата година „истата банда го покосила животот на младиот Иван Кочев“.

Во групата од неговата ВМРО, или сметани за такви што биле убиени од протогеровстите Михајлов го споменува и Тодор Георгиев Гуштеров од Криви Дол, Штипско. Тој долго време бил телохранител на Кирил Прличев. Плашејќи се од човекот што го обезбедува да не му направи некакво зло, Прличев се согласил да биде ликвидиран. Во близина на селото Банки го нашле мртов и младиот штипјанец Хаџи Тошев, иако немал никаква врска со ВМРО. Според Михајлов, од куршуми на протогеровистите настрадал и Христо Андонов од село Горчиште, војвода во Дојранско и во Гевгелиско, а еден ден по него и Димитар Џузданов од гевгелиско Дехово.

Во 1929 година бил убиен само еден михајловист – Пандил Шишков од Екши Су, кој за време на Илинденското востание како војвода се борел во Леринско. На 27 јануари 1930 година имало обид да биде ликвидиран и Јордан Шкатров. Нападнат бил од Лев Главинчев, брат на битолскиот обвинител, кој, како што пишува Михајлов, бил во служба на српската власт во Македонија. Во него стрелале кога излегувал од куќата на еден европски новинар. На 20 ноември истата година бил ранет во главата Гошо Јанев. Четворицата напаѓачи помислиле дека е мртов и се разбегале. Препознал само едно лице што било од „познатата поманијачена група“. Весникот „Слобода или смрт“, соопштил дека во ноември 1930 година бил ликвидиран Нанчо Витларов од Штип. „Убиен во Софија на улица ’Егзарх Јосиф‘. Излишно е да се истакнува кој посегна по неговиот живот“, подвлекува Михајлов.

На осми февруари 1931 година од куршум бил покосен Гурков, кој, како што пишува Михајлов во спомените, бил еден од најпреданите луѓе во неговата ВМРО. Се школувал во Виена, а за време на Првата светска војна бил аѓутант на генералот Златарев, командант на 11. македонска дивизија. На неговиот погреб присуствувале 15.000 луѓе. Неколку месеци подоцна, на 10 јуни бил покосен на софиските плочници некогашниот четник Доне Танев Димитриев, а два месеца подоцна и 23-годишниот Владимир Вакавчиев, син на бугарски офицер. Не поминало многу време и истата судбина го затекнала и Тома Григоров Дуров од Петеле, Леринско. На 16 ноември 1932 година со измама бил одвлечен и убиен на најѕверски начин во Варна Тодор Христов Николов, од Радомир, роден во 1909 година. Неговиот татко и стрико биле ставени во целосна служба на македонското движење за време на турскиот режим.

Десет дена подоцна протогеровистите го нападнале Стојан Филипов од Старчишта, Драмско, кој од турскиот режим бил двапати осуден на смрт и помилуван. Се истакнал како голем борец против санданистите. Иако напаѓачите истрелале во него 40 куршуми, сепак, останал жив. Таква среќа немал Анчо Соколов од Полаки, Кочанско, кој смртно ранет починал истиот ден. Наредната година во јануари бил убиен и Мино Г. Пржолов од Баровица, Ениџе – Вардарско. Во април истата година го застрелале и Иван Коцев Параспуров од Штип.