Мислења

Да го скршиме сопственото огледало

Сања Раѓеновиќ-Јовановиќ

Новокомпонираната поетика на просторот во Скопје е спрега на политички моќници, градежно лоби, самонаречени чувари на идентитетот

Неизбежна појава на нашето време секако дека е кичот, во доцниот капитализам и транзицијата незаменлива, па така друштвото на конзумерство едноставно се дави во кич. Во таквата реалност, архитектурата што е една од убавиците на уметноста и нејзината историја не се исклучок.

Доколку сакаме да се осврнеме на некои синоними за кич низ историјата, тоа секако е еден од правците во уметноста, филозофијата, архитектурата - еклектицизам. Тој настанал со собирање на различни влијанија, аплицирање на несоодветни комбинации несистематично.

Виторио Греготи, архитект и познат теоретичар, дал одлична дефиниција за условите во кои кичот може да живее. „На кичот му е потребна посебна домашна приватна димензија, во која предметите, сами по себе, немаат специфични обележја, живеат во атмосфера на просечни и хировити комбинации“. На тој начин настануваат нови симболи и вредности, спротивни на старото сфаќање на уживањето во уметноста, од кои израснува кич - човек.

А, Скопје се гради и тоа е една деликатна, убава и предизвикувачка задача, барање и воспоставување прифатлива рамнотежа меѓу вредните традиционални траги и современите, нужни и храбри визии. Но, задачата е погрешно зададена и неуспешно се спроведува. Градот трпи неконтролирани затрупувања со агресивен, безизразен, тешко вклоплив кич. Обидот по секоја цена за самонаречена грандиозност и монументалност на архитектурата, а и скулптурата, не е одраз на естетско-филозофска студија. Тука има вткаено дневна политика за локална употреба, неизживеани и злоупотребени национални наметнувања од различни пориви, присвојување на туѓи вредности. Стануваме паланка каде што секој може да го докаже своето лошо воспитување, љубовта кон кичот, ниската страст, насилништвото, немањето чувство за заедништво и јавен интерес и обврски и права, кои од тоа произлегуваат и без кои градот го нема.

Новокомпонираната поетика на просторот е спрега на политички моќници, градежно лоби, самонаречени чувари на идентитетот, историчари што сметаат дека светот почнал да се врти поради нас, инвеститори со пари од сомнително потекло. Кич има премногу, а за тоа, пред се', треба да му се заблагодари на необразованието. Во градежништвото најмногу вложуваат оние што имаат пари или оние што располагаат со народни пари, а се знае денес кој го има тоа, па нужно следува сомнителен квалитет. Се наметнува горчлив вкус дека некој сака да не' доведе во ситуација да си помислиме дека она што се создава е толку значајно, дека присуствуваме на значаен момент во создавањето на историјата на уметноста, што би рекол Душко Радовиќ: „Кој имал среќа утрово да се разбуди во Скопје, може да смета дека за денес доволно постигнал во животот. Секое инсистирање на уште нешто би било нескромно...“.

Уметноста отсекогаш негувала убавина и благородност, а каква е денес убавината на новокомпонираните објекти, на лошите визуализации, на најпопуларните еклектички мотиви - скулптури што се лоши реплики на разни епохи, лавови како од кинески супермаркети, коњи што личат на магариња, архитектонски конкурси со незрели подготовки и препораки за еклектично архитектонско обликување, со сомнителни резултати, со добитници на конкурси на објекти решени со сликички на 3Д-анимации, без да се одговори на функцијата, за потоа некои други архитекти да ги доработуваат проектите, за на крај, објектот да не е оној што бил претставен и избран, со комисии составени од неафирмирани претставници на струката. Архитектурата се најде во вир на провинциска империјална опсесија. Струката, за жал, опасно спие барајќи оправдување во општата летаргија на понижениот.

Се' додека се појавуваат архитекти што си ги реализираат своите ниски страсти и лични интереси или архитекти само со симболична улога и се' додека не се појави градски архитект, афирмиран, реномиран, образован и веќе реализиран, како важен политички и финансиски советник, нема да може да уживаме во благодетот на правилно оформен и дефиниран градски лик. Зборот архитект на светските јазици има само едно, универзално, разбирливо и сериозно значење на широка и слободна филозофско-естетска порака. Архитект е оној што во формирањето на градскиот лик е генерал, а сите други се војници.

Печатот на архитектурата е највидлив, а нејзините симболи се оставнина за препознавање и нејзина идна археологија. Личните интереси, незадржливата потреба да се остави печат по секоја цена, да се наметне и да се создаде идентитет, да се наметне примитивен критериум внесува хаос што се расплинува, останува и нема назад. Архитектурата е прва на удар и е огледало на моќниците и на општествениот момент, нивното чувство за естетика и ниво на образование. Дали потоа ќе треба да уриваме? Зошто би го кршеле сопственото огледало? Кај нас постои социјализација на сите можни загуби, а приватизација на сите видови профити. Ќе дојде ли момент кога изгубениот лик на градот ќе биде проблем на идните генерации?

Веројатно нема поголем страв од оној кога човек ќе почувствува дека ќе биде заборавен. Тој страв од заборав натерал многу моќни луѓе во светот да ангажираат големи уметници, па така Медичи и многу папи ги најмувале, Микеланџело, Леонардо да Винчи и други за да останат запишани во нивните дела и така да го препловат морето на заборавот. Но, тие моќници знаеле да ја препознаат вистинската уметност. Нашите моќници сакаат да бидат Микеланџело и Леонардо, а на комплексираните архитекти (шутови на селскиот двор) им ја препуштаат улогата на папите-извршители. Кичот плови по морето на лажниот идентитет, а современоста и светот ни се смеат и не жалат.

(Авторката е архитект)