Фељтон

Михајлов вмешан во убиството на Александров

Убиството на лидерот на ВМРО било извршено според сценариото на Михајлов и на бугарскиот воен врв, тврди д-р Зоран Тодоровски

Виктор Цветаноски

Д-р Зоран Тодоровски тврди дека убиството на Тодор Александров било извршено според сценарио на Иван Михајлов и на Воениот врв на Бугарија. Било предвидено Александров да биде убиен во присуство на Александар Протогеров, него да го остават жив и сета вина да се фрли врз него и да се добие впечаток дека тој ја организирал ликвидацијата на лидерот на автомистичката ВМРО. Д-р Тодоровски подолго време ја истражува дејноста на Александров и на Михајлов.

„Дека зад ликвидацијата на Тодор Александров стои Иван Михајлов упатуваат многу факти и сознанија до кои дојдов читајќи ги написите и спомените околу убиството и вршејќи реконструкција на овој крвав настан. Сметам дека непосреден организатор на ликвидацијата е Михајлов заедно со бугарскиот двор, поточно министерот на војската Иван В’лков. Како секретар на автомистичката ВМРО, тој ги држеше контактите со В’лков, кој ги знаеше сите тајни и конспирации околу организацијата“, подвлекува Тодоровски.

Ваквите тврдења ги поткрепува и еден документ од семејната архива на Кирил Прличев. Стојан Неговански, еден од актерите на тие крвави настани, во своите сеќавања околу убиството на Александров истакнува дека Михајлов како секретар на Тодор Александров ја фотографирал целата негова кореспонденција и им ја носел на воените лица. Како што пишува Петар Шанданов, Михајлов имал и специјална дозвола потпишана од министерот В’лков, која важела за цела Бугарија. Со неа им се наредувала на сите воени и административни власти да му даваат целосна соработка на сопственикот.

Убиството е извршено по потпишувањето на Мајскиот манифест во Виена, кој имаше цел обединување на македонските револуционерни сили во единствен револуционерен фронт за создавање самостојна независна македонска држава или, пак, на автономија во рамките на балканска федерација. „Сите тие настани што се случувале околу овој прокомунистички манифест, за чие потпишување дал согласност и Тодор Александров, силно ја вознемириле бугарската влада зашто таа со тоа губела дотогаш верен сојузник. Нормално, како секоја држава, таа размислувала за човек што ќе го замени Александров и ќе ги спроведува бугарските интереси“, додава Тодорвски.

Тој објаснува дека е многу необично што во тоа време на чело на најмасовната македонска револуционерна организација со долга традиција дошол токму Иван Михајлов, незавршен студент и имал само 25 години, особено кога се знаело дека во нејзините редови имало истакнати војводи и повеќемина интелектуалци.

Тогаш во највисоките органи на автономистичката ВМРО биле Кирил Прличев, синот на Григор Прличев, Георги Баждаров, Наум Томалевски, војводата Панчо Михајлов и многу други познати револуционери. Бугарскиот двор и влада настојувале на чело на организацијата да дојде помлад и послушен човек преку кого ќе можат да манипулираат со ВМРО. Сите други повидни имиња на организацијата биле поискусни и попознати, па така се определиле за Иван Михајлов, смета македонскиот историчар.

Михајлов знаел дека Александров ќе биде убиен. Во неговите спомени тоа на извесен начин и го кажува. Тој пишува дека кога се разделувале со него пред да замине на конгресот на Серскиот револуционерен округ во едно село во Пиринска Македонија, го предупредил дека претчувствува оти ќе му се случи нешто лошо и, наводно, го молел да не оди на конгресот и, ако веќе решил да замине, тогаш да внимава и со себе да земе повеќе луѓе да го обезбедуваат. Притоа, му рекол дека и тој сака да оди со него, но не може зашто не бил добар со здравјето. Меѓутоа, подоцна се дознало дека ја измислил болеста и тие денови бил на излет крај Софија.

Во поткрепа на тоа дека Михајлов се подготвувал со помош на бугарскиот воен врв да дојде на чело на организацијата и дека тој стоел зад ликвидацијата индиректно може да се види и од спомените на Кирил Прличев. Убиството на Тодор Александров се чувало во голема тајност и за него првите денови во Софија не знаел никој. Неколку дена по неговото заминување, Михајлов добил телеграма потпишана со псевдонимите на Александров и на Портогеров во која се инсистирало тој и неколкумина раководители на организацијата да заминат на конгресот. Михајлов не сакал да оди со образложение: „Мене ме нема таму каде што е Тодор“, алудирајќи на тоа ако едниот загине, другиот да остане жив за да ја води организацијата. Веројатно, знаел за плановите за убиството и се плашел да оди на конгресот. Сепак, решиле да тргне со нив. Додека патувале кон селото каде што се одржувал конгресот им соопштиле за убиството. И дента кога приврзаниците на Александров тргнале да се пресметаат со наводните физички и интелектуални убијци на Александров од Софија за Горна Џумаја, Михајлов, пак, се извлекол со наводна болест и оставил други да ги извршат неговите крвави порачки.

„Дека Михајлов стои зад ликвидацијата на Александров говорат и сознанијата до кои дојдов при посетата на Сушица. Пред дваесетина години бев во ова село и разговарав со луѓе, кои биле присутни на погребот и кои тогаш се' уште беа живи. Разговарав со човекот што му го направил мртовечкиот сандак и со жената што му ги испрала крвавите алишта во реката и потоа ги исушила за да го облечат пред да го погребаат. Човекот што го направил сандакот ми раскажуваше дека заклале теле и по погребот седнале да јадат. Сите јаделе и нормално разговарале и се однесувале како, впрочем, на секој погреб, а Иван Михалов ниту каснал ниту збор прозборил. Цело време бил замислен. Според мене, тоа значи дека се плашел некој да не дознае оти бил вмешан во убиството. Значи, штом не се однесувал нормално како и сите други, немал чиста совест“, заклучува д-р Тодорвски.

Михајлов во спомените пишува дека по погребот кога му предложиле да се вратат сите заедно, одбил и тргнал со групата во која имал доверба. Ако имал чиста совест и ако немал никаква врска со убиството, требало да оди со сите и да се однесува нормално како и другите, смета македонскиот историчар. Кај него постојано бил присутен стравот дека некој ќе насети оти тој го подготвил сценариото за убиството. Сиве овие работи, според Тодоровски, будат сериозни сомневања дека Михајлов имал клучна улога во убиството за да го заземе местото на Александров.

„Некаде прочитав дека сопругата на Александров, Евгенија, за време на погребот му се обратила на Михајлов со остри зборови, обвинувајќи го за убиството, што е уште еден факт што говори во полза на моите тврдења. Меѓутоа, била замолчена од присутните. За мене голем адут е тоа што на 12 септември 1924 година во Горна Џумаја беа ликвидирани наводните организатори на убиството, без претходно да бидат испрашани. Таму беа ликвидирани војводата Алеко Паша и полковникот Георги Атанасов, кои, според Михајлов, го нарачале убиството. Ако сметале дека тоа било извршено по нивна наредба, зошто не ги фатиле живи и не ги испитувале, туку веднаш ги ликвидирале? Алеко Паша бил убиен од зад грб од Кирил Дрангов, а Атанасов го ликвидирале откако се предал и додека бил носен по улиците на градот. Во него немал ниту пиштол. Зашто ако ги фателе живи и ги испрашувале, сигурно некој од нив ќе кажел нешто околу убиството. Значи, некој имал интерес да не се дознае вистината“, нагласува Тодоровски.

Оваа теза ја поткрепува Иван Караџов, кој бил сведок на убиството на полковникот Георги Атанасов. Тој во своите спомени раскажува: „На разденување јас доаѓав од горниот крај на градот по главната улица кога видов дека наспроти мене ми се покажаа 4-5 четници, кои го носеа потполковникот Атанасов разоружан кон мене. Јас подзастанав, беа на педесетина чекори кога четникот Киро Црниот го насочи револверот во тилот на Атанасов и пред да му викнам да не го застрелува, тој пукна викајќи: ’Уште ли си жив бре куче‘ и Атанасов падна на земја неподвижен. Ми беше многу мачно, зашто Атанасов кој се предаде, без сомнение, ќе ни откриеше многу тајни во врска со убиството на Тодор. Јас бев убеден дека тој се предал доброволно“, се сеќава Караџов.

Тодоровски истакнува дека и двајцата физички убијци, Штерјо Влахов и Дончо Вретенаров биле ликвидирани без да бидат испрашувани. „Зошто не ги фатиле живи, а можеле да го направат тоа и да ги испрашуваат за да дознаат кој им го нарачал убиството на Александров?“, прашува Тодоровски. Влахов и Вретенаров ги ликвидирала бугарската војска. Се скриле во една куќа во с. Припечени. Откако некој ги предал, војската ги открила на 18 септември 1924 година и ја запалиле куќата во која изгореле. Според него, Протогеров не можел да биде организатор на убиството. Тој бил религиозен, скромен и повлечен човек, верен на организацијата. Никогаш не се оженил и бил многу приврзан кон сопствената мајка со која живеел.

Дека зад убиството на Александров стои Иван Михајлов, тврди и германскиот историчар Штефан Требс во книгата за Мусолини. До таков заклучок дошол од некои италијанските документи од тоа време.