Фељтон

Кој беше Ванчо Михајлов (6)

Двата темела на повоеното ВМРО

Генералот Иван В'лков тврдел дека Тодор Александров бил убиен по наредба на воениот врв на Бугарија поради неговите врски со Коминтерната и принципот за автономија

Виктор Цветаноски


Поради убиството на Тодор Александров, кое и до ден-денес е голема мистерија, се случени најголемите крвопролевања меѓу Македонците. Навистина и порано, по ликвидацијата на Борис Сарафов и Иван Гарванов во 1907 година во Софија, имало пресметки меѓу македонските револуционери, меѓу санданистите и десното крило на ВМРО кои главно се гледале само преку нишаните на револверите и пушките, но не во толкав обем како по 31 август 1924 година кога Михајлов се самопрогласил за лидер на организацијата. Се знаат луѓето кои стрелале во Александров, имало и живи сведоци на тој крвав чин, но не се знае кој го порачал убиството.

Михајлов го посочува како главен виновник Александар Протогеров, тогаш член на Централниот комитет на ВМРО, на кого му помогнале Алеко Василев, првиот човек на организацијата во Пиринскиот крај и потполковникот Георги Атанасов, кој бил со него. Според Михајлов, зад нив стоеле странски центри, што сакале да го снема македонското движење или да биде ставено под нивна команда.

„И затоа барале под дрво и под камен орудие. Имам предвид странски средини, надвор од непосредните поробувачи на Македонија“, пишува тој во своите спомени, подвлекувајќи дека Протогеров најмногу им послужил на тие странски центри. „Ако не беше Протогеров, неговата неизмерна завист кон Тодора, престапот немаше да се изврши. Тој направи сојуз со разбојничкиот инстинкт на Алеко Василев и со дивото властољубие на Георги Атанасов, двајцата дејци на ВМРО, еднакво беспомошни пред Тодор Александров, неумоливиот заштитник на моралот во револуционерната организација“, нагласува Михајлов.

Тој вели дека тие не можеле да најдат истомисленици во редовите на организацијата, зашто Протогеров одамна бил одвоен од нејзините активни борци, Атанасов бил сосема нов човек, а Василев немал квалитети да ги придобие и да ги води, бидејќи бил „многу простикав и, притоа, не сосема морален човек“.

За да ги поткрепи ваквите тврдења, Михајлов ќе обезбеди и писмена изјава од Георги Пенков, близок човек на Алеко Василев, во која тој го посочува Протогеров како главен организатор на убиството. Таа изјава ќе му биде крунски доказ за неговото решение да го ликвидира генералот четири години по горноџумајските крвави настани. Меѓутоа, вистината како дошол до таа изјава ќе се дозна откако беа објавени спомените на Петар Шанданов, кој во тоа време бил на страната на Михајлов, директно учествувал во крвавите настани и знаел многу негови тајни.

Како што пишува Шанданов, за време на ликвидациите што ги почнале михајловистите во пиринскиот крај, Георги Пенков се криел во планините и на крајот решил да им се предаде на воените власти, при што ги молел да не го предаваат на организацијата, зашто знаел што го чека. Велел, ако државата има нешто против него, тогаш нека го судат. Меѓутоа, бугарската војска заедно со уште неколкумина санданисти го предале на Михајлов.

По долго измачување, останатите биле ликвидирани, а Пенков два дена лично го испрашувал Михајлов, но не можел да изнуди никакво признание. Потоа напомош го повикал Шанданов, сметајќи дека тој како човек поблизок до санданистите ќе извлече нешто од Пенков. По долгите разговори, Шанданов, како што тврди во спомените, бил убеден дека Пенков не знаел ништо за убиството на Александров и дека бил искрен во разговорот со него. Откако Шанданов му кажал за некои изнудени лажни сведоштва на некои негови пријатели, тој знаел дека ќе биде убиен, па го замолил некако да ги земе и да им ги предаде на неговите деца за спомен табакерата и златниот часовник што му ги зеле бугарските офицери кога се предал.

Кога Михајлов видел дека Пенков не признава ништо, го качил на автомобил и го однел во Софија за наводно да продолжи да го испрашува, а намерата му била друга. „Пенков уште истата вечер бил одведен во Софија и ставен во една куќа меѓу Софија и Књажево. Следниот ден Михајлов отишол кај него и го фотографирал. Откако го фотографирал, му го кажал на Пенков следново: ’Ако дадеш писмени сведоштва какви што ќе ти издиктирам, ќе ти извадам веднаш пасош и ќе те испратам зад граница‘. Пенков му го кажал истото - дека не знае ништо повеќе од она што веќе му го соопштил и што го рекол пред мене. Меѓутоа, Михајлов му извадил редовен пасош, а заедно со пасошот и претходно подготвено сведочење, отишол кај Пенков и, покажувајќи му го пасошот, му ја понудил следнава алтернатива: ’Или сведочењето ќе го препишеш своерачно и ќе го потпишеш одоздола и потоа ќе си го земеш пасошот и ќе заминеш во странство или ќе бидеш ликвидиран’. При таа алтернатива, стамениот карактер на Пенков се прекршил и тој се согласил да го потпише своерачно текстот што го оставил и му го дал на Михајлов само и само да се спаси од сигурна смрт. Во тоа време Иван Михајлов ги прибрал така напишаните и потпишаните од Пенков сведочења, му го ставил пасошот в џеб и му кажал дека вечерта ќе испрати автомобил да го земе оттаму и да го испрати до некој граничен премин. Наместо тоа, вечерта Михајлов испратил егзекутори кои го ликвидирале. Тоа се единствените најсуштински сведоштва, со кои Иван Михајлов по убиството на Протогеров крена толку многу врева за неговото учество во заговорот против Тодор“, пишува во своите спомени Шанданов.

Веднаш по војната, бугарските комунисти сакале да дознаат кој го порачал убиството на Александров. Во еден од нивните логори во 1945 година се наоѓал и генералот Иван В’лков, кој за време на убиството бил воен министер и близок пријател на Иван Михајлов и знаел многу нешта околу вмешаноста на тогашната бугарска влада во убиството. Антон Југов, висок комунистички функционер, инаку по потекло Македонец, во собата на генералот ставил друг „логораш“, свој човек, да се спријатели со В’лков и така да ја дознае вистината. Верзијата на генералот ќе ја пренесе Стојан Бојаџиев, кој бил во собата со В’лков.

Според него, откако В’лков стекнал доверба кај него, еден ден му се исповедал подвлекувајќи дека по превратот на 9 јуни 1923 година вистинска раководна сила во Бугарија бил Воениот сојуз. „На чело на сојузот беше генерал Иван Русев. Тој беше фактички господар на состојбите. Имено, тој ја реши судбината на Тодор Александров. Воениот сојуз беше растревожен од политичката позиција на Тодор Александров. Неговите контакти со дејците на Коминтерната и контактите со Москва, со оглед на добивањето на дипломатска и материјална помош во борбата за Македонија, предизвикаа сериозна загриженост меѓу военото раководство. Тоа беше едниот аргумент на генерал Русев. Вториот беше загриженоста на воениот врв од прокламираниот принцип за автономија. Според него, тоа водело кон распарчување на националниот колективитет и го доведувало во прашање суверенитетот на бугарската држава над националната територија“, му раскажал генералот В’лков на Бојаџиев.

На прашањето какво било учеството на генералот Александар Протогеров во убиството, тој одговорил: „Генералот Александар Протогеров беше поврзан со Воениот сојуз благодарение на личната врска и познанствата. Не треба да се заборави дека личниот состав на Генералштабот во тоа време бил многу ограничен и тие луѓе претставувале една целина. Независно од тоа, генералот Александар Протогеров беше член на масонската ложа ’Зора’, во која членуваа повеќето од раководните македонски дејци и општественици. А таа ложа беше командувана од Високата масонска ложа на Бугарија. Јас сметам дека генералот Протогеров знаел за решението на Воениот сојуз да биде убиен Тодор Александров, но тој дал чесен офицерски збор да ја чува таа тајна. Сметам дека тој сноси морална и политичка одговорност“, заклучува В’лков, кој во тоа време бил во тесни врски со Иван Михајлов.

Во прилог на ова тврдење на бугарскиот генерал оди и една друга изјава на Кочо Стојанов, исто така воено лице. Според спомените на Стојан Неговански, пред 9 септември 1944 година биле собрани првите луѓе на Воениот сојуз, Порков, Кочо Стојанов, Димитар Радев и директорот на полицијата Куцаров. Кочо Стојанов бил пијан и сакал да се исповеда. Тврдел дека Воениот сојуз го убил Тодор Александров, зашто бил уверен дека не се откажал искрено од Мајскиот манифест. Воениот сојуз го испратил него и Порков во Св. Врач (Сандански) каде што Протогеров бил на бања. Порков го качил Протогеров во автомобил и го донел во Софија. „Во Софија, Порков, Кочо Стојанов и другите му го кажале нивниот план, но Протогеров не се согласил. Од Протогеров бил побаран чесен офицерски збор дека нема да му каже никому за разговорот и дека самите се откажале од нивниот план. Всушност, тие не се откажале, но тоа му го предложиле на Атанасов, кој со Алеко го наредил убиството на Тодор Александров. Ним им било ветено дека на местото на Александров за раководител ќе дојде Алеко“, пишува во спомените Нековански, кој тврди дека Иван Михајлов како секретар ја фотографирал целата кореспонденција на Тодор Александров и ја носел кај воените лица.