Фељтон

Кој беше Ванчо Михајлов (10)

Полоши и од чикашките гангстери

Во Михајлов имаше нешто гробарско, погребно и ужасно, не било лесно да се издаваат смртни пресуди, пишува Стојан Христов по една средба со него

Виктор Цветаноски



„Многу човечка крв можеше да биде поштедена. Па, 5 мај 1924 година означува пресвртница во историјата на македонското движење и таа пресвртница не беше ниту кон ’лево‘ ниту кон ’десно‘ ниту кон напредок ниту кон мир, туку право кон трагедија и обилно крвавење“. Ова го напиша американскиот писател и публицист со македонско потекло, Стојан Христов, кој за време на трагичните братоубиства на Македонците бил непосреден сведок, известувајќи за некои американски весници.

Тој вели дека омразата, зависта, алчноста, амбицијата и повредените чувства биле движечка сила во невиденото меѓусебно истребување на Македонците. Иван Михајлов, откако во 1924 година ги израмнил сметките со комунистите и со федералистите, во 1928 година одново ја отворил раната во организацијата и засекол во неа. Тоа беа страшни години, на софиските улици и низ речиси цела Бугарија меѓусебно се истребуваа членовите на автомистичката ВМРО, кои дотогаш заедно ги истребија повеќето левоориентирани македонски револуционери.

Според Христов, Александар Протогеров, тогаш член на Централниот комитет на ВМРО, повторно „правел неволји“ и Иван Михајлов се' уште не си имал простено зошто не го елиминирал за време на генералната чистка во Горна Џумаја во септември 1924 година. Тогаш не го ликвидирал зашто му бил потребен да ги потпише смртните пресуди, како единствен жив член на Централниот комитет на организацијата. Христов во книгата „Херои и убијци“ за македонската револуционерна борба не ги крие симпатиите кон Михајлов. Христов тогаш бил во раководството на МПО, а оваа пробугарски ориентирана организација на македонските иселеници во Америка, за време на братоубиствата меѓу михајловистите и протогеровистите, застанала на страна на Михајлов.

Христов цела пролет и лето останал во Софија и го следел секој чин на македонската драма. Известувал од Бугарија кога по наредба на Иван Михајлов бил ликвидиран Александар Протогеров и од еден балкон на Воениот клуб во центарот на Софија ја гледал погребната поворка. „Многумина од поворката беа Македонци. Мртовецот беше Македонец. Неговиот убиен телохранител, чиј ковчег го следеше генераловиот, исто така, беше Македонец. Оние, кои и да се, што ги застрелаа генералот и неговиот телохранител беа Македонци. Иван Михајлов, кој ги потпиша смртните налози, беше Македонец. Кутра Македонија!“, ја опишува тажната сцена од погребот на Протогеров, слика што ќе биде секојдневие во Софија повеќе од пет години.

Според познатиот американски писател, кој како печалбарско дете заминал од егејска Македонија во САД, истребувачката војна што почнала по ликвидацијата на генералот Протогеров била директен производ на лични интереси. Водачите не им служеле на интересите на Македонија, туку на сопствените лични интереси, а против македонската кауза.

„Епската борба за слобода во која илјадници мажи и жени го изгубија животот сега беше обесветена и злоупотребена од истите оние што требаше да ја чуваат нејзината светост со сопствените животи. Тие сега не мислеа на Македонија; тие беа жртви на сопствените криминални инстинкти и се однесуваа полошо од гангстери. Основен мотив за конфликтот не беше борбата меѓу една и друга политичка филозофија, како што беше кога комунистите ги раздвоија редовите на ВМРО. Ова беше војна меѓу револуционери со исти бои. Личните интереси и страсти за одмазда се наоѓаа во основата на караницата“, пишува Христов во книгата „Херои и убијци“.

Тој вели дека логиката на остроумниот Михајлов, чиј ум бил како котле што клокоти со заговори и контразаговори, била прифатете или оставете. „Така говореше Михајлов. А тој поседува знаење, логика и блескав ум, а да не зборуваме за куршуми и бомби“.

Христов во екот на меѓусебните истребувања на Македонците известувал за „Чикаго дејли њуз“ и се обидел да ги смири завојуваните страни. Прво се сретнал со Иван Михајлов, лично го познавал и со него направил интервју во 1927 година. Михајлов на средбата дошол со двајца телохранители. „Толку се сменил што никогаш немаше да го препознаам ако го бев видел на пат. Беше многу послаб, а длабоките очи сега му беа крвјосани и опкружени со крупни подочници. Гледајќи го таков, со глава целосно ќелава на врвот, образите пропаднати, со истакнати јаболкниците, за момент си помислив дека гледам во жив скелет. Не било лесно да се издаваат смртни пресуди, си помислив во себе. Во Михајлов имаше нешто гробарско, нешто погребно, нешто ужасно“, ја опишува Христов средбата со лидерот на терористичката ВМРО, кој сметал дека постапува правилно и бил подготвен да ги помилува „предавниците“ ако престанат да напаѓаат и себеси да се нарекуваат ВМРО.

Го оставил, како што вели, несреќникот Михајлов во неговото мало македонско кралство, со кое владеел уште шест години и се вратил во Софија полн со мрачни мисли, оти знаел дека може да ги напише на парче хартија имињата на сите луѓе што во претстојните денови ќе бидат убиени.

И Петар Шанданов го видел во иста состојба. Бил блед како дух. Пред него на масата имало куп документи, со кои сакал да му докаже колку бил виновен Михајлов, кој, според Шанданов, бил диктатор и убиец и оти мислел дека има монопол на македонското движење.

„Беше тажно. Мојата молба да престанат да пролеваат македонска крв прозвучи многу слабо и бесполезно. А, сепак, не презирав ниту еден, туку ги сожалував двајцата затоа што беа изгнаници на животот и се криеја од смртта. Во наредните шест години од Бугарија, а особено во Софија создадоа крвава арена. Стана несигурно да се пешачи по софиските улици. Не се знаеше кога ќе залута некој македонски куршум. Не броев колку луѓе беа убиени во меѓусебната борба“, пишува Христов.

Откако терористите на Михајлов ги ликвидирале двајцата претставници на Задграничниот комитет, Георги Баждаров и Наум Томалевски, тој наредил да се грабнат семејствата на последниот жив претставник на ова тело на организацијата, Кирил Прличев, и преостанатиот член на ЦК на ВМРО, Георги Поп Христов. Ги однесле в планина и ги присилил да дадат пишани изјави дека ќе престанат да се мешаат во македонското револуционерно движење.

Но, Шанданов и неговите приврзаници не се предале. Откако се справиле со голем број поситни михајловисти удриле многу близу до коската, убивајќи го Јордан Гурков, кој бил некаков гувернер на целото револуционерно кралство и главен полковник на Михајлов. Бил убиен и Симеон Ефтимов, повикан од Женева да го уредува весникот „Македонија“ на михајловистите. Го убиле двајца протогеровисти. Еден од убијците бил застрелан од полицијата, а другиот го раниле и го фатиле жив, но и тој бил ликвидиран додека се лекувал в болница.

„Последната деценија историјата на комитаџиите повеќе ги третира внатрешната војна и самоуништувањето отколку конзистентното и непоколебливо исполнување на самата цел. Од доаѓањето на Михајлов на власт движењето претставуваше низа крвави глетки меѓу самите комитаџии, со некој револуционерен чин во непријателскиот камп спроведен од страна на некој терорист за сметка на неговиот или нејзиниот живот. Недоволни се доблеста и хуманоста за да се истакне или искупи Михајловата епоха. Пиштолот и камата беа решение за сите внатрешни конфликти и расколи. Михајловото владеење ќе замине во историјата на ВМРО како владеење на крвопролевањата и меѓусебното истребување“, заклучува познатиот американски писател и новинар со македонско потекло.

Кога Христов првпат допатувал во Бугарија во 1927 година се сметало за ретка чест да се биде близок со Македонец. Но, кога си заминал во 1934 година на Македонците била фрлена анатема. Луѓето со потсмев ги нарекувале чикашки гангстери. Позицијата на Македонците во Софија пред да почнат меѓусебните истребувања била слична на онаа на Евреите во Њујорк. „Тие го претставуваа ’рбетот на економскиот, професионалниот, општествениот, политичкиот и културниот живот на главниот град. Најважна личност во речиси секоја дејност веројатно е Македонец или барем половина Македонец. Луѓето се фалеа со македонската крвна линија небаре таа ги удостојуваше со посебен благослов“, пишува Христов.